Hava Məlumatı Necə Hazırlanır?

Hava məlumatı nədir

Hava məlumatı atmosferin indiki vəziyyətinin ölçülməsi və gələcək vəziyyətinin hesablanması nəticəsində yaranan məlumat toplusudur. O, iki hissədən ibarətdir: cari müşahidə - yəni bu dəqiqə havanın necə olduğu, və proqnoz - yəni növbəti saatlarda və günlərdə nəyin gözlənildiyi.

Müşahidə ölçmədir, proqnoz isə hesablamadır. Birincisi cihazların qeyd etdiyi faktdır, ikincisi fizika qanunları əsasında qurulmuş ehtimaldır. Ona görə cari temperatur demək olar ki, həmişə dəqiq olur, beş gün sonrakı rəqəm isə dəyişə bilər.

Bu fərqi bilmək proqnoza düzgün yanaşmağa kömək edir. Cədvəldəki rəqəm zəmanət deyil, mövcud məlumat əsasında ən ehtimallı nəticədir.

Ölçmədən hesablamaya: sistem necə işləyir

Meteoroloji stansiya sadə görünsə də ciddi standartlara tabedir. Termometr xüsusi havalandırılan qutuda, yerdən iki metr hündürlükdə yerləşdirilir ki, günəş şüası və yerdən qalxan istilik göstəricini pozmasın. Külək ölçən cihaz on metr hündürlükdə, ətrafında maneə olmayan yerdə quraşdırılır. Bu standartlar sayəsində Bakıda və Lənkəranda ölçülən rəqəmləri müqayisə etmək mümkün olur.

Yerüstü şəbəkə tək başına kifayət etmir, çünki hava yalnız yer səthində yaranmır. Atmosferin bir neçə kilometr yuxarısındakı vəziyyəti bilmək üçün radiozond adlanan cihazlar şarlarla göyə buraxılır. Şar qalxdıqca temperaturu, rütubəti və küləyi ötürür. Peyklər bulud sistemlərinin hərəkətini, radarlar isə yağış zonalarının yaxınlaşmasını göstərir.

Ədədi proqnoz modeli nə edir

Model atmosferi üçölçülü şəbəkəyə bölür. Hər xana üçün cari temperatur, təzyiq, rütubət və külək daxil edilir, sonra fizika tənlikləri ilə bu dəyərlərin qısa zaman addımlarında necə dəyişəcəyi hesablanır. Addımlar ardıcıl təkrarlandıqda saatlar və günlər sonrakı mənzərə alınır.

Şəbəkə xanası nə qədər kiçikdirsə, nəticə bir o qədər detallı olur, lakin hesablama da bir o qədər ağırlaşır. Buna görə qlobal modellər daha iri xanalarla bütün dünyanı, regional modellər isə kiçik xanalarla məhdud ərazini əhatə edir. Azərbaycan kimi relyefi dəyişkən olan ölkələrdə regional detallaşdırma xüsusilə faydalıdır.

Ansambl yanaşması və ehtimal

Başlanğıc ölçülərdə həmişə kiçik qeyri-dəqiqlik olur. Bunun nəticəyə təsirini görmək üçün model bir az fərqli başlanğıc şərtlərlə dəfələrlə işə salınır. Alınan variantlar bir-birinə yaxındırsa, proqnoz etibarlıdır. Variantlar geniş yayılırsa, havanın gedişatı qeyri-müəyyəndir və məhz bu hesabdan yağış ehtimalı faizi doğur.

Relyefin rolu

Azərbaycanda kiçik məsafədə iqlim kəskin dəyişir. Abşeronda dəniz və külək rejimi havanı formalaşdırır, Quba-Qusar zonasında yüksəklik temperaturu aşağı salır, Lənkəranda rütubət yüksək qalır, aran rayonlarında isə yayda quru isti hökm sürür. Model nəticəsi bu yerli şərtlərə uyğunlaşdırılmadan təqdim edilsə, göstərici reallıqdan fərqlənə bilər.

Proqnoz nə üçün həmişə dəqiq olmur

Atmosfer xaotik sistemdir. Başlanğıc vəziyyətdəki cüzi fərq bir neçə gün ərzində böyüyərək tamam başqa nəticəyə gətirib çıxara bilər. Buna görə proqnozun dəqiqliyi vaxt uzandıqca azalır və bu, texnikanın deyil, təbiətin xüsusiyyətidir.

Xüsusilə çətin olan hadisələr yerli və qısamüddətli olanlardır. Yay leysanı bir rayonda güclü yağa, qonşu rayonda isə heç görünməyə bilər. Model belə hadisənin baş verəcəyini göstərsə də, onu xəritədə dəqiq yerləşdirmək çox vaxt mümkün olmur.

Praktik yanaşma belədir: yaxın günlərə rəqəm kimi, uzaq günlərə isə meyl kimi baxmaq. Bir həftə sonrakı gün üçün "istiləşmə gözlənilir" məlumatı faydalıdır, lakin həmin günün dəqiq dərəcəsinə söykənərək plan qurmaq özünü doğrultmur.

Proqnozdan necə düzgün istifadə etməli

• Səhər planlaşdırma üçün saatlıq cədvələ baxın, gündəlik orta rəqəm kifayət etmir.
• Yalnız temperatura yox, hiss olunan istiliyə də diqqət yetirin.
• Yağış ehtimalını faiz kimi qəbul edin, qəti hökm kimi yox.
• Səfər planlaşdırarkən proqnozu bir gün əvvəl yenidən yoxlayın.
• Dağlıq bölgələrə gedərkən gecə-gündüz temperatur fərqini nəzərə alın.